Biološki lekovi

Biološki lekovi su lekovi čija se aktivna supstanca dobija iz živih organizama ili njihovih delova, kao što su ćelije, proteini ili nukleinske kiseline. Za razliku od klasičnih hemijskih lekova, koji se sintetišu u laboratoriji i imaju relativno jednostavnu strukturu, biološki lekovi su veliki i složeni molekuli, najčešće proteini, čije osobine u velikoj meri zavise od načina proizvodnje.

Slika 1. Poređenje veličine molekula hemijskog leka (aspirina) i monoklonskog antitela (National Cancer Institute)

U najširem smislu, biološki lekovi obuhvataju sve lekove koji potiču od živih organizama, između ostalih i vakcine, serume i krvne derivate. Međutim, u današnje vreme uglavnom govorimo o biofarmaceuticima, odnosno lekovima dobijenim primenom savremenih biotehnoloških metoda, najčešće rekombinantnom DNK tehnologijom. Ovoj grupi pripadaju hormoni (poput insulina), enzimi i monoklonska antitela, koja danas predstavljaju najbrojniju i najznačajniju podgrupu bioloških lekova.

Razvoj bioloških lekova započeo je krajem 20. veka, a ključnu prekretnicu predstavlja 1982. godina, kada je odobren prvi humani insulin dobijen rekombinantnom DNK tehnologijom. Kada je reč o monoklonskim antitelima, prvo monoklonsko antitelo koje je uvedeno u kliničku praksu bio je muromonab-CD3, odobren 1986. godine za prevenciju akutnog odbacivanja transplantiranog bubrega. Iako je bio mišjeg porekla i imao izraženu imunogenost, muromonab-CD3 je otvorio put razvoju savremenih monoklonskih antitela koja se danas široko koriste u terapiji.

Slika 2. Procentualno učešće biofarmaceutika odobrenih od strane američke Agencije za hranu i lekove od 2015. do 2021. godine (Biomedicines 2022)

Biološki lekovi se danas najčešće koriste u terapiji kancera, autoimunih i zapaljenskih bolesti (kao što su reumatoidni artritis, multipla skleroza i zapaljenske bolesti creva), dijabetesa, retkih genetskih poremećaja… Njihova prednost leži u visokoj selektivnosti delovanja, jer ciljaju specifične molekule ili ćelije uključene u razvoj bolesti. Nedostaci ovakve terapije su uglavnom imunogenost, injekciono davanje i visoka cena.

Prema najnovijim dostupnim podacima, u Sjedinjenim Američkim Državama i Evropskoj uniji trenutno je odobreno više od 500 bioloških lekova, uključujući rekombinantne proteine, monoklonska antitela i terapije zasnovane na nukleinskim kiselinama.

U 2008. godini 3 od 10 najprodavanijih lekova u svetu bili su biološki lekovi. Deset godina kasnije 2018. godine, 8 od 10 najprodavanijih lekova su bili biološki lekovi. Ovaj visok udeo biološke terapije se zadržao i danas.

Dalji razvoj bioloških lekova i njihovih formulacija je usmeren da se obezbedi još veća efikasnost, komfor primene, manje neželjenih dejstava i lakša dostupnost ovih terapija.

Reference:
1. Walsh, G. (2018) Biopharmaceuticals: Biochemistry and Biotechnology. 5th edn. Chichester: Wiley-Blackwell.

2. Walsh, G. and Walsh, E. (2022) ‘Biopharmaceutical benchmarks 2022’, Nature Biotechnology, 40(12), pp. 1722–1760.

3. Biomedicines (2022) ‘Trends in FDA-approved biopharmaceuticals’, Biomedicines, 10(9), 2325.

4. U.S. Food and Drug Administration (FDA) (2024) Biological products: definition and regulation.

5. European Medicines Agency (EMA) (2024) Biological medicinal products.

6. Kohler, G. and Milstein, C. (1975) ‘Continuous cultures of fused cells secreting antibody of predefined specificity’, Nature, 256, pp. 495–497.

7. Smith, S.L. and Clardy, J. (2019) ‘From mouse to human: the evolution of monoclonal antibodies’, Nature Reviews Drug Discovery, 18, pp. 463–477.

8. IQVIA (2024) The global use of medicines 2024.

9. FiercePharma (2024) ‘Top 10 best-selling drugs worldwide’

10. EvaluatePharma (2024) World Preview 2024, Outlook to 2030. London: Evaluate Ltd.

Biološki lekovi